06/02/2026
भारतीय पत्रीकामा प्रकाशित रबी लामिछानेको लेख
एक आकांक्षी नेपाल र उदयमान भारत कसरी पुनः जोडिन सक्छन्?
- रवि लामिछाने
गैर-दलीय पेशेवरहरू र राजनीतिक रूपमा नयाँ व्यक्तिहरूद्वारा स्थापना गरिएको एउटा राजनीतिक दलले चार वर्षभित्रै संसद्मा दुई-तिहाइ नजिकको बहुमत प्राप्त गर्नु र विश्वकै कान्छो प्रधानमन्त्री चयन गर्नु राजनीतिक इतिहासमा कुनै सामान्य घटना होइन। त्यसैले, नेपालमा के भइरहेको छ र यो देश कता जाँदैछ भन्ने कुरामा विश्वव्यापी चासो हुनु पूर्ण रूपमा स्वाभाविक हो। १००० माइलभन्दा बढीको साझा सीमा भएको नजिकको छिमेकी भएकाले भारतमा यो कौतुहलता झनै बढी हुनु अझ स्वाभाविक छ।
नेपालको रूपान्तरणको यो कथा सडक हिंसा, सैन्य कू, वा विदेशी हस्तक्षेपबाट लेखिएको होइन। बरु, यो शान्तिपूर्ण र लोकतान्त्रिक "मतपेटीको क्रान्ति" हो। यस्तो समयमा जब धेरै समाजहरू ध्रुवीकरण, अधिकारीहरूमाथिको अविश्वास र भ्रष्ट राजनीतिले ग्रस्त छन्, र गैर-लोकतान्त्रिक विकल्पहरूतर्फ ढल्कँदैछन्, नेपालले बहुदलीय समाजमा परिवर्तनका लागि लोकतन्त्र एक शक्तिशाली माध्यम हो भन्ने प्रमाणित गरिदिएको छ। आजको नेपाल कुनै अनिश्चित भविष्यतर्फ अघि बढिरहेको छैन; यसले एक समृद्ध, जीवन्त लोकतन्त्रको महत्वाकांक्षी दृष्टिकोणलाई आत्मसात् गरिरहेको छ। हाम्रा मूल सिद्धान्तहरू सरल छन्: सुशासन र विकासको माध्यमबाट जनताप्रति प्रत्यक्ष जवाफदेहिता।
नयाँ राजनीतिक यथार्थ
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) नेपालको नयाँ राजनीतिक यथार्थ हो—एक युवा शक्ति जसले वर्षौँदेखि जकडिएको राजनीतिक प्रणालीलाई अपरिवर्तनीय रूपमा चुनौती दिएको छ। यसले युवा पुस्तालाई डेलिभरीमा आधारित राजनीतिमा आकर्षित गरेको छ र देशका लागि एउटा फरक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ। रास्वपाले प्राप्त गरेको मत आक्रोश र आशा दुवैको मिश्रण हो, जुन परिवर्तनका लागि अभूतपूर्व जनादेश हो भन्ने कुरामा हामी सचेत छौं। यसैले गर्दा नै युवा, समावेशी र उत्कृष्ट प्रतिभाहरू यसमा आकर्षित भएका छन्।
अहिले हामीसँग हाम्रो भविष्य परिवर्तन गर्न आवश्यक पर्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति छ: हामी विगतको कुनै बोझ बोक्दैनौं। हामी पुराना शत्रुताहरूबाट बाँधिएका छैनौं। हामी जनताको तहमा हुने सार्वभौम सन्धि र अनौपचारिक सम्बन्धहरूबाट बाँधिएका छौं, न कि विगतका नेताहरूका सानातिना सम्झौता र गुप्त समझदारीहरूबाट। हामी भारत र विश्वलाई खुला हृदय, स्पष्ट दृष्टिकोण र पारदर्शी एजेन्डाका साथ हेर्छौं: नेपालको आर्थिक रूपान्तरण।
नेपाल र भारत दुईवटा देश मात्र होइनन्, तिनीहरू एक प्राचीन, जीवन्त सभ्यताका हिस्सेदार हुन्। जनकपुर र अयोध्या जोडिँदा मात्रै रामको गाथा पूरा हुन्छ। पशुपतिनाथ र केदारनाथलाई सँगै ल्याउँदा मात्रै आस्था पूरा हुन्छ। एउटा महान् सभ्यताको जग तव मात्र महसुस हुन्छ जब लुम्बिनी र बोधगया जोडिन्छन्।
तर, हामीसँग न त आत्म-सन्तुष्टिको विलासिता छ, न त पुराना र खिइएका वाक्यांशहरू पछाडि आफ्ना कमजोरीहरू लुकाउने चाहना नै छ। हाम्रो सम्बन्धले के हासिल गर्यो भनेर मात्र हेर्नुको सट्टा, हामी के हासिल गर्न सकिन्थ्यो—र यो के बन्न सक्छ भन्ने कुरामा ध्यान केन्द्रित गरेर नयाँ सुरुवात गर्न चाहन्छौं।
अर्थतन्त्र जोड्ने, सीमा मात्र होइन
जब हामी सीमापारि हेर्छौं, हामी एउटा यस्तो भारत देख्छौं जसले आफूलाई पूर्ण रूपमा पुनरपरिभाषित गरेको छ। हालैका दशकहरूमा, पुराना नोकरशाही बन्धनहरूबाट मुक्त हुँदै, भारत सफलतापूर्वक विश्वको सबैभन्दा ठूलो र तीव्र गतिमा बढिरहेको अर्थतन्त्रमध्ये एक बनेको छ। यो एउटा यस्तो उपलब्धि हो जसलाई हामी सम्मान गर्छौं र त्यसैले हामी विकासमा साझेदार बन्न चाहन्छौं।
भारत मेट्रो रेल सञ्जालमा विश्वव्यापी लिडर बन्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ र दैनिक करिब १५ किलोमिटर रेल ट्र्याक विस्तार गरिरहेको छ। यस्तोमा प्रस्तावित रक्सौल-काठमाडौँ रेलवे लाइन १५० किलोमिटरभन्दा कम छ। जुन दिन ती १५० किलोमिटर ट्र्याक जोडिनेछन्, त्यसले यस क्षेत्रको व्यापार, पर्यटन, रसद (logistics) र क्षेत्रीय कनेक्टिभिटीमा क्रान्ति ल्याउनेछ। नेपाल सीमाहरू मात्र जोड्न चाहँदैन; यसले यी रेलमार्गहरू मार्फत समग्र अर्थतन्त्रलाई बढावा दिन चाहन्छ।
हामी नयाँ दिल्लीतर्फ मात्र हेरिरहेका छैनौं; हामी भारतका विभिन्न राज्यहरूमा भइरहेको गतिशील रूपान्तरणलाई पनि हेरिरहेका छौं। हामीले देखेका छौं कि कसरी भारतको उड्डयन क्षेत्रले उचाइ लिएको छ: दिल्ली, मुम्बई र बेंगलुरु जस्ता चम्किला हबहरूबाट पोखरा र लुम्बिनीका लागि सीधा उडानहरू किन हुन सक्दैनन्? हामी आन्ध्र प्रदेश र तेलङ्गानाले आईटीमा कसरी समृद्ध इकोसिस्टम निर्माण गरे भन्ने मात्र बुझ्न चाहँदैनौं; के हामी काठमाडौँ-बेंगलुरु डिजिटल करिडोरको परिकल्पना गर्न सक्दैनौं? हामी गुजरातको औद्योगिक पूर्वाधारबाट प्रेरणा लिन्छौं: के यसले हाम्रो सीमामा रासायनिक मल कारखाना स्थापना गर्न तत्काल सहयोग जुटाउन प्रेरित गर्न सक्दैन?
हामी नेपालमा आईआईटी (IIT) र एम्स (AIIMS) जस्ता संस्थाहरू स्थापना होस् भन्ने चाहन्छौं। आज, नेपालले भारतका आईटी कम्पनीहरू, स्टार्टअप इकोसिस्टम र विश्वविद्यालयहरूलाई गर्वका साथ भन्न सक्छ: "हाम्रो सीमा क्षेत्रमा नवप्रवर्तन र प्रविधि हबहरू स्थापना गरेर हामीलाई तपाईंको नवप्रवर्तनमा साझेदार बनाउनुहोस्।" हामी हाम्रा उच्च-प्रतिभाशाली युवा पुस्ता, प्रचुर मात्रामा उपलब्ध स्वच्छ ऊर्जा, र बढ्दो डिजिटल इकोसिस्टमप्रति गर्व गर्छौं; भारतको परिष्कृत प्राविधिक इकोसिस्टमबाट थोरै सहयोग पाउने हो भने उनीहरूले ठूलो रूपान्तरण ल्याउन सक्छन्। हामी दुवै तर्फका साना उद्यमीहरूलाई सशक्त बनाउने डिजिटल भुक्तानी प्लेटफर्म र क्रस-बर्डर फिनटेकमा सहकार्य गर्न चाहन्छौं।
विकास कूटनीति तर्फको परिवर्तन
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) नेपाल-भारत सम्बन्धको समग्र भाष्यलाई भूराजनीतिक टकरावबाट टाढा राखेर विकास कूटनीतिको दिशामा मोड्न चाहन्छ। हाम्रो मुख्य एजेन्डा कूटनीतिक नियोगहरूलाई लगानी, व्यापार र आर्थिक साझेदारीको इन्जिनमा रूपान्तरण गर्नु हो। हामी यस्तो सम्बन्ध चाहन्छौं जसले दुवै देशका आम नागरिकको दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष र मापनयोग्य परिणामहरू ल्याओस्।
नेपालको जलविद्युत क्षमता अब घरेलु सम्पत्ति मात्र रहेन; यो एक स्वच्छ, हरित ऊर्जाको स्रोत हो जसले उदाउँदो भारतको औद्योगिक करिडोरलाई ऊर्जा दिन सक्छ। हामीले टुक्रा-टुक्रा परेको सीमापार व्यापारबाट अघि बढेर सुदृढ र एकीकृत ऊर्जा बजारको दिशामा जानु आवश्यक छ।
तरकारी वा मेसिनरीको ढुवानी मूल्य अब नोकरशाही अवरोधहरूद्वारा निर्धारित हुनु हुँदैन। हामीलाई आधुनिक, डिजिटलाइज्ड एकीकृत जाँच चौकी (ICPs) र उन्नत पारगमन करिडोरहरू चाहिन्छ जसले कडा सीमाहरूलाई सहज र व्यवस्थित बनाउन सकून्।
जनकपुर, लुम्बिनी र बोधगयाका हिमालयन चुचुरादेखि पवित्र सर्किटहरूसम्म, हाम्रो पर्यटन सम्भावनाहरू एकापसमा जोडिएका छन्। हामीले यस्ता पर्यटन सर्किटहरू निर्माण गर्नुपर्छ जसले विश्वका पर्यटकहरूलाई प्रशासनिक झन्झट बिना हाम्रो साझा सम्पदाको अनुभव गर्न अनुमति दिनेछ।
हामीले हालै अहमदाबादमा आईपीएल (IPL) को फाइनल खेल मात्र हेरेका छैनौँ; हामीले यो पनि गहिरिएर नियालिरहेका छौं कि कसरी नेपाली खेलाडी र नेपाली स्टेडियमहरूलाई आईपीएल फ्रेन्चाइजमा समाहित गर्न सकिन्छ।
आपसी विश्वासको जग निर्माण
सहकार्यका सम्भावनाहरू कृषि, स्वास्थ्य सेवा, साइबर सुरक्षा र विपद् व्यवस्थापन लगायत अनगिन्ती क्षेत्रहरूमा फैलिएका छन्—जुन जगमा यो मित्रता निर्माण हुनुपर्छ, र यही कुरालाई हामीले बढावा दिनुपर्छ।
हामीले पुराना समस्याहरूलाई कार्पेटमुनि गुपचुप राखेर साँचो मित्रता हासिल गर्न सक्दैनौं। हामी छिमेकी हौं जसको सभ्यताको सम्बन्ध मानव निर्मित सीमाहरू भन्दा हजारौं वर्ष पुरानो छ। त्यसैले, हाम्रा हालैका विवादहरूलाई लामो समयसम्म लम्ब्याउनु हुँदैन। ऐतिहासिक तथ्य र आपसी समझदारीको आधारमा यसलाई समाधान गर्न सकिन्छ। हामी परम्परागत राजनीतिज्ञहरूले प्रयोग गर्ने अति-राष्ट्रवादी भाषणबाजीलाई अस्वीकार गर्छौं। हामीले प्रस्ताव गरेको विकल्प प्रमाण र व्यावहारिक दृष्टिकोणमा आधारित संवाद हो, जुन चुनावी जोडघटाउबाट मुक्त छ।
एक स्थिर र समृद्ध नेपाल भारतको उत्तरी सीमाको लागि एक प्राकृतिक सुरक्ष कवच हो, जबकि राजनीतिक रूपमा खण्डित नेपालले भारतलाई आफ्नो छिमेकमा अस्थिरताप्रति चिन्तित बनाउँछ। त्यसैले नेपालको आर्थिक विकास भारतका लागि रणनीतिक आवश्यकता हो।
ऐतिहासिक अवसर (Historic Window)
इतिहासले कसैलाई पनि असीमित अवसरहरू दिँदैन; यसले संक्षिप्त अवसरहरू मात्र प्रदान गर्दछ। यो क्षण—अहिले, सन् २०२६ को मध्यमा—नेपाल-भारत सम्बन्धलाई पूर्ण रूपमा रिसेट गर्न र नयाँ उचाइमा पुर्याउन दशकौंपछि देखिएको सबैभन्दा अनुकूल अवसर हो।
नेपालको विगत ३० वर्षको इतिहास, जुन अस्थिरता र स्वार्थले भरिएको थियो, अब इतिहास भइसकेको छ। अब हामीले के गर्नुपर्छ? यो देशलाई युवा र सचेत मतदाताहरूको बलियो अभिमत प्राप्त भएको छ, जसले कर्पोरेट शैलीमा काम गर्ने, राजनीतिक भागबन्डा नगर्ने, पारदर्शिता र निष्ठा कायम राख्ने व्यावसायिक नेतृत्व चयन गरेका छन्। रास्वपा नेतृत्व नेपालका जनता तयार छन् भन्दै नेतृत्व लिन तयार छ। हामी विगतको चिन्ताबाट होइन, बरु साझा भविष्यको असीमित सम्भावनाहरूबाट परिभाषित साझेदारी निर्माण गरौं।
हामीले सम्बन्धलाई पुनरुत्थान गर्ने र गहिरो बनाउने प्रयास गरिरहँदा, हामीसँग एउटा ऐतिहासिक सन्दर्भ छ: अगस्ट ३, २०१४। त्यस दिन भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपालको संसद्लाई मात्र सम्बोधन गर्नुभएको थिएन; उहाँले सडकमा निस्किएर नेपाली जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद पनि गर्नुभएको थियो। उहाँले भारत र नेपालबीचको सम्बन्ध हिमालय र गङ्गा जत्तिकै प्राचीन रहेको र यो कागजी दस्तावेजहरू भन्दा धेरै माथि रहेको कुरा गहिरो आत्मियताका साथ व्यक्त गर्नुभएको थियो। उहाँले नै हाम्रा सीमाहरू अवरोध होइन, बरु पुल बन्नुपर्छ भन्ने साझा दृष्टिकोणमा जोड दिनुभएको थियो।
बागमती र गङ्गामा धेरै पानी बगिसकेको छ। यी नदीहरू पहाडहरूसँग सम्झौता गर्दैनन्; तिनीहरू केवल आफ्नो बाटो खोज्छन्—र हामी पनि त्यसै गर्नेछौं। हामीसँग त्यो अगस्टको दिनको विश्वास र आत्मियतामा फर्कनुको विकल्प छैन। र हामी पूर्ण इमानदारी, र नयाँ सम्भावनाहरूलाई आत्मसात् गर्ने तथा पुराना मतभेदहरूलाई पखाल्ने एउटा बलियो पुल निर्माण गर्ने दृढ संकल्पका साथ अघि बढ्नेछौं।
(रवि लामिछाने रास्वपाका केन्द्रीय सभापति र नेपालका पूर्व उपप्रधान तथा गृह मन्त्री हुन्। व्यक्त गरिएका विचारहरू व्यक्तिगत हुन्)
