15/08/2026
ถ้าป่าเรียกเก็บค่าบริการ ที่เคยมอบให้เราฟรีมาตลอด เราต้องจ่ายคืนป่าปีละเท่าไร?
ถ้าหากธรรมชาติไม่ได้ทำงานให้เราฟรีอีกต่อไป และหากเราต้องเสียค่าบริการทุกครั้งเมื่อเราใช้ประโยชน์จากสิ่งที่ป่าเคยให้ จะมีค่าใช้จ่ายเท่าไหร่
กรณีของอ่างเก็บน้ำคลองวังโตนด จังหวัดจันทบุรี จะทำให้คำถามนี้เห็นภาพขึ้น
แต่ก่อนอื่นขอย้ำว่า ตัวเลขทั้งหมดเป็นการทดลองประเมิน ไม่ใช่มูลค่าทางเศรษฐศาสตร์ที่แท้จริงของป่าเขาสิบห้าชั้น
ค่าตั้งต้นมาจากงานศึกษาที่ทำในพื้นที่และเงื่อนไขแตกต่างกัน การนำมาเทียบกับพื้นที่ 6,191 ไร่จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อให้เห็น “ขนาดของบริการระบบนิเวศ” ในเชิงภาพรวมเท่านั้น
และไม่ควรตีความว่าเป็นราคาซื้อขายหรือมูลค่าที่สามารถเรียกเก็บได้จริง และนำไปใช้แทนการประเมินมูลค่าระบบนิเวศอย่างเป็นทางการ
ถ้าเข้าใจตรงกันแล้ว ลองมาดูว่า ‘ใบแจ้งหนี้’ จากป่า ประกอบด้วยค่าใช้จ่ายใดบ้าง แต่ละด้านตีเป็นตัวเลขให้เข้าใจง่ายๆ เป็นเท่าไหร่
รายการแรกคือ ค่าคาร์บอน
ป่าที่สมบูรณ์เป็นแหล่งกักเก็บคาร์บอนทั้งในต้นไม้ ราก ไม้ตาย เศษซากพืช และดิน
ประเทศไทยเองมีระบบ T-VER ขององค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจกที่ใช้วิธีคำนวณการกักเก็บคาร์บอนของต้นไม้ ดิน ไม้ตาย และเศษซากพืชโดยเฉพาะ
ในงานประเมินมูลค่าระบบนิเวศป่าของไทย ประเมินมูลค่าบริการด้านการเพิ่มการดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ไว้ประมาณ 6,238.48 บาทต่อไร่ต่อปี
หากนำตัวเลขนี้มาเป็นค่าตั้งต้นสำหรับพื้นที่ 6,191 ไร่ จะได้ประมาณ 38.6 ล้านบาทต่อปี ที่ชวนให้คิดต่อว่า หากป่าถูกเปลี่ยนสภาพ เราจะหาวิธีชดเชยความสามารถในการดูดซับคาร์บอนที่หายไปอย่างไร และมีต้นทุนเท่าไร
รายการที่สองคือค่าควบคุมความร้อน
ในการประเมินมูลค่าบริการระบบนิเวศของไทยที่จัดทำโดย สผ. มีการประเมินบริการด้านการบรรเทาความร้อนของอากาศไว้ประมาณ 44,508.50 บาทต่อไร่ต่อปี
เมื่อคำนวณกับพื้นที่อุทยานแห่งชาติเขาสิบห้าชั้นที่เสียไป จะได้ประมาณ 275.6 ล้านบาทต่อปี
ซึ่งหากต้องสร้างระบบวิศวกรรมเพื่อทดแทนบริการบางส่วนของธรรมชาติ จะมีต้นทุนในรูปอื่นตามมา เช่น พลังงาน เครื่องปรับอากาศ หรือโครงสร้างเพื่อสร้างร่มเงาและลดอุณหภูมิ
รายการที่สาม คือค่าป้องกันการชะล้างพังทลายของดิน
รากไม้และพืชคลุมดินช่วยยึดหน้าดิน และเรือนยอดช่วยลดแรงกระแทกของฝนก่อนที่น้ำจะลงสู่พื้น งานวิจัยในพื้นที่ต้นน้ำห้วยกระเสียวซึ่งใช้แบบจำลอง InVEST ประเมินบริการระบบนิเวศ พบว่าป่าดิบแล้งมีมูลค่าบริการด้านการกักเก็บตะกอนประมาณ 21,294.66 บาทต่อไร่
หากใช้ตัวเลขนี้เป็นค่าประมาณสำหรับพื้นที่ 6,191 ไร่ จะอยู่ที่ประมาณ 131.8 ล้านบาท
และย้ำอีกครั้ง ด้วยค่าจากพื้นที่ศึกษาอื่นและชนิดป่าที่เฉพาะเจาะจง คงไม่อาจอ้างได้ว่าเขาสิบห้าชั้นมีมูลค่าการป้องกันตะกอนเท่านี้จริงๆ
รายการที่สี่คือ ค่ากักเก็บน้ำ
เหตุผลหลักของโครงการอ่างเก็บน้ำคลองวังโตนดคือ การเพิ่มความมั่นคงด้านน้ำ โดยตัวอ่างมีความจุประมาณ 99.5 ล้านลูกบาศก์เมตร และใช้งบประมาณ 7,200 ล้านบาท
ป่ากับอ่างเก็บน้ำทำหน้าที่เกี่ยวกับน้ำคนละแบบ คงไม่อาจเอาความจุของอ่างไปหักลบกับความสามารถของป่าโดยตรง
งานศึกษาระบบนิเวศป่าในประเทศไทย ประเมินมูลค่าการกักเก็บน้ำในดินไว้ประมาณ 1,224.53 บาทต่อไร่ในฤดูแล้ง และ 1,686.85 บาทต่อไร่ในฤดูฝน หรือเทียบเคียงจะอยู่ที่ประมาณ 2,911 บาทต่อไร่ต่อปี และคิดเป็นราว 18 ล้านบาทต่อปี สำหรับ 6,191 ไร่
เมื่อเอา 4 รายการที่พอมีตัวเลขอ้างอิงมาเรียงกัน ใบแจ้งหนี้ (ฉบับทดลอง) ของป่า 6,191 ไร่ จะได้ตัวเลขเรียกเก็บค่าบริการประมาณ 464 ล้านบาทต่อปี
และขอย้ำอีกรอบว่า 464 ล้านบาทไม่ใช่มูลค่าที่แท้จริงของพื้นที่ การคำนวณนี้เป็นเพียงการนำค่าประเมินจากงานศึกษาคนละพื้นที่และคนละวิธีมาทาบกับพื้นที่โครงการ เพื่อให้เห็นขนาดของบริการที่ป่ามอบให้เท่านั้น
อีกทั้งบริการบางประเภทอาจมีส่วนที่ทับซ้อนกัน การนำมาบวกตรงๆ จึงไม่ใช่การประเมินมูลค่าระบบนิเวศแบบสมบูรณ์
ที่สำคัญ รายงานเรียกเก็บที่ยกตัวอย่างไป ยังไม่ได้คิดถึงเรื่อง ความหลากหลายทางชีวภาพ การเป็นถิ่นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า ซึ่งเป็นรายการที่สำคัญที่สุด
ดังนั้น ยอด 464 ล้านบาทต่อปี เป็นเพียงบางส่วนที่พอหยิบเครื่องคิดเลขมาคำนวณได้
แต่ก็พอจะย้ำเตือนได้ว่า ในทุกๆ การตัดสินใจลงทุนจริง ต้องประเมินประโยชน์ของน้ำ ต้นทุนโครงการ ผลกระทบสิ่งแวดล้อม และทางเลือกอื่นทั้งหมดร่วมกัน
ก่อนที่พื้นที่ 6,191 ไร่จะกลายเป็นพื้นที่ของอ่างเก็บน้ำ มันเคยเป็นพื้นที่ที่ทำงานให้เราอยู่ทุกวัน ทั้งช่วยเก็บคาร์บอน ช่วยจัดการความร้อน ช่วยรักษาหน้าดิน และช่วยจัดการน้ำ
โดยไม่เคยส่งบิลมาเรียกเก็บเงินแม้แต่บาทเดียว
อ้างอิง
วารสารข่าว สผ. — ตารางการประเมินมูลค่าระบบนิเวศhttps://eiathailand.onep.go.th/UploadFile/09521525660601.pdf
Ecosystem services valuation of forests and cash crops in upstream of Huai Krasiew Sub-watershed area (การประเมินมูลค่าการบริการเชิงนิเวศของป่าไม้และพืชเศรษฐกิจในพื้นที่ลุ่มน้ำสาขาห้วยกระเสียวตอนบน) https://shorturl.asia/oasZ6
Economic Values of Watershed Ecosystem Services on Soil Water Storage Potential of Reforestation and Agricultural Areas, Nam Kian Sub-watershed, Nan Province https://li01.tci-thaijo.org/index.php/tstj/article/view/262658
