Sindhi classical raag

01/03/2026

ڏاڙھِي رَتَ رَتِياسِ، ڏَندَ تہ ڏاڙھُونءَ گُلَ جِئَن؛
چوڏِھِينءَ ماهَ چَنڊَ جِئَن، پِڙَ ۾ پاڳَڙِياس؛
ميڙي ۾ مُحَمَّدَ جي، مَرُ مَرَڪي ماسِ؛
تَنھِن سُورِھَيه کي شاباسِ، جو مَٿي پِڙَ پُرِزا ٿِئي.

25/02/2026

انڌي ۽ جنڊ

حالانڪ نج ٻهراڙين ۾ ان مثال ۾ جنڊ بجاءِ هڪ ٻيو "خالص" سنڌي لفظ استعمال ٿيندو آهي، پر ان لفظ جي استعمال تي معزز ۽ مهذب سنڌي ادب ۾ پابندي لڳل آهي. انڪري سوشل ميڊيا تي به اهو لفظ استعمال نٿو ڪري سگهجي.
ڳالھ دراصل اها آهي ته انگريزن جي سامراجي دور ۾ نوڪري پيشه "دانشورن" کان رڳو ڪلارڪي يا منشيگيري وارو ڪم ڪون ورتو ويندو هو پر ان سان گڏ سنڌي سماج جون پاڙون ڪٽڻ وارو ڪم به ورتو ويندو ھو . جيڪو پنهنجو اهو فرص سهڻي نموني سرانجام ڏيندو هو ان کي نوڪري مان ترقي ڏئي اقتدار ۾ به حصو پتي ڏنو ويندو هو. سنڌي سماج صدين کان وٺي "راڄوڻو" سماج رهندو آيو. هر راڄ پنهنجي اندروني معاملن ۾ آزاد ۽ خودمختيار هوندو هو. راڄ پنهنجي چڱي مڙس جي قيادت ۾ هلندو هو. اها ئي بنيادي جمهوريت هئي. راڄ جو چڱو مڙس هڪڙو کڻي ظاهري طور تي هوندو هو پر فصله ڪن ڪردار راڄ ۾ شامل برادرين جا پڳدار يا چڱا مڙس ادا ڪندا هئا. ڪو به فيصلو سڀني جي صلاح مشوري کانسواءِ ڪون ٿيندو هو. راڄ ئي گڏجي جنهن جي مٿي تي اقتدار جي پڳ رکندا هئا اهو حاڪم ليکبو هو. راڄ ئي اقتدار تي ويٺل حاڪم کي معزول به ڪندا هئا. جن به سنڌ جي تاريخ ڌيان سان پڙهي هوندي اهي ان سنڌي سماج جا ڪيترائي ڪردار ۽ واقعات ضرور محسوس ڪيا هوندا. سومرا دور جا مشهور ڪردار دودو چنيسر ان راڄوڻي سماجي نظام جو بهترين مثال آهي. ٻيا به هزارين مثال آهن.
سامراجي قوتن کي سنڌ جهڙي اهم خطي تي پنهنجي حڪمراني قائم رکڻ جو هڪ ئي طريقو هو ته هو هتان جي قديم اصلوڪي سماجي نظام کي ناڪاره بڻائي ته جيئن ماڻهو ڇڙوڇڙ هجن. ان مقصد لاءِ سامراجي قوتن مذهب کي به هٿيار بڻايو ۽ "ترقي پسندي" جي نعري کي به استعمال ڪيو. مذهبي هٿيار سان رت جي رشتن ۾ نفرتن جي باھ ڀڙڪائي. ۽ ترقي پسندي جي نالي تي سماجي بنيادن کي قابل نفرت بنائڻ شروع ڪيو.
اهو سامراجي مشن سامراج جا ڇاڙتا اڄ ڏينهن تائين پوري ذميواري سان ادا ڪندا پيا اچن. انهن انڌن جي هٿ ۾ سامراج جيڪو جنڊ جو "هينڊل" سئو سال اڳ ڏنو هو، اهو انڌيء کي اهڙو مزو ڏئي ويو جو مرڻ کان اڳ ورثي طور پنهنجي اولاد جي هٿ ۾ ڏئي پوءِ دم ڌڻيءَ حوالي پي ڪيو آهي. انڌيء جي اولاد جنڊ مان نڪتل "قيمتي" اٽي جا ڍير ڏسي پنهنجي ڪرت کي جاري رکڻ ۾ ئي پنهنجو مفاد ڏٺو آهي. سو اهي ان "هينڊل" مان پاڻ تہ هٿ ڪون ڪڍندا پر مرڻ کان اڳ پنهنجي اولاد جي هٿ ۾ مضبوطي سان ڏيڻ کان سواءِ سڪون سان مري به ڪون سگهندا.

مير الطاف حسين ٽالپر
صوڀوديرو، ضلعو خيرپور ميرس
25 فبروري، 2026ع

22/02/2026

ڪراچي جي اهميت

ڪراچي بندر 1770ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان واپاري سرگرمين ۾ ترقي ڪرڻ شروع ڪئي. ان کان اڳ سنڌ جا ڊيلٽائي بندرگاه واپاري سرگرمين جا مرڪز هئا جن ۾ لاڙي ۽ شاه بندر اهم هئا. ڊيلٽائي بندرگاهن کي سنڌونديء جي سهولت حاصل هئي جنهن جو وهڪرو ٺٽي کان گهڻو پري ڪون هو. ٺٽي جو عروج بہ ڊيلٽائي بندرگاهن جي ڪري قائم هيو. توڙي جو سنڌ جا اهي ساحلي بندر ٿوري ٿوري عرصي کانپوءِ لٽجي ختم ٿيندا پي رهيا ۽ وري هڪ کان ٻي جڳھ تي اڏجي پي ويا. ٺٽي کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي جو اتي صنعت ۽ واپار جو انفرااسٽرڪچر صدين کان قائم هو. وچ ايشيائي، افعاني ۽ پنجاب جا واپاري ٺٽي ۾ رهائش ڪري سڪون سان پنهنجيون سرگرميون جاري رکندا هئا. ڪراچي ان دور ۾ ڪلهوڙا حڪمرانن جي حدن کان ٻاھر هو.
ٺٽي جي زوال ۽ ڪراچي جي اهميت وڌڻ جو مکيہ سبب ٻہ هئا. هڪ ڪلهوڙا حڪمرانن پاران ڪڇ جي حڪمرانن سان خراب تعلقات ۽ جنگيون ۽ ٻيو واپارين، صنعتڪارن ۽ هنرمندن مٿان ڳرا ٽيڪس نافذ ڪرڻ. ميان غلام شاھ ڪلهوڙي کي هڪ طرف ڀائرن سان جنگيون ڪرڻيون وي پيون تہ ٻي پاسي افغانن کي ڏن بہ ادا ڪرڻو پوندو هو. افغانين کي ڏن گهڻي ڀاڱي مال جي صورت ۾ ڏنو ويندو هو جيڪو ٻاهريان واپاري سنڌ جي بندرگاهن تي آڻيندا هئا. مثال طور اوني ڪپڙو ۽ اُن، ريشم، چيني برتن، عاج يا ٻيو اهڙيون شيون جن جي طلب افغانستان ۾ گهڻي هوندي هئي. انهن شين جا وڏا خريدار ڪلهوڙا حڪمرانن هوندا هئا يا هتان جا جا صنعت ڪار. اهي ٺٽي جي ڪارخانن ۾ ٻاهرين خام مال افغان ضرورت جو شيون تيار ڪندا هئا ۽ پوءِ اهو تيار مال ڳري قيمت لڳائي ڏن جي کاتي ۾ افغان حڪمرانن حوالي ڪندا ھئا جنهن ۾ هنن جو فائدو هو. مثال طور جيڪڏهن ڏن جي رقم 10 لک رپيا مقرر آهي تہ ان عيوض اوتري رقم جو سامان ٺهرائڻ لاءِ کين 4-5 لک رپيا خرچ ڪرڻا پوندا هئا تہ اڌ بار آساني سان لهي ويندو هو. پر ٻئي پاسي اندوني جنگين ۽ ڪڇ خلاف لشڪر ڪشي جي ڪري هنن جا پنهنجا خرچ وڌي ويندا هئا ته ان جو پورائو واپارين، صنعتڪارن ۽ هنرمندن مٿان اضافي ٽيڪس لڳائي ڪندا هئا.
يورپي واپاري به وڏا چالاڪ هئا. انهن ئي افغاني حڪمرانن ۽ واپارين کي سمجهايو تہ تيار مال جي بجاءِ توهان سنڌ جي حاڪمن کان "روڪ پئسا" وٺو تہ اسان توهان کي توھان جي ضرورت جو سامان سنڌي حڪمرانن واري اگھ کان ٻيڻ ٽيڻ تي گهٽ قيمت ۾ ڏينداسي جنهن جي ڪوالٽي به سنڌ ۾ تيار ٿيل سامان کان بهتر هوندي. افغانين کي به اها تجويز پسند آئي جو انهن جي فائدي ۾ هئي. انهن پاليسي تبديل ڪري سنڌ جي حڪمرانن کان روڪ رقم وٺڻ شروع ڪئي. ان حالت ۾ هتان وارن ٽيڪس وڌائڻ شروع ڪيا. کين پڪ هئي تہ سامان ايندو ويندو تہ سنڌ جي بندرگاهن تان، ڇو تہ انفرا اسٽرڪچر سمورو هتي هو.
انهن حالتن ڪراچي کي اھميت وٺرائي جيڪا ڪلهوڙن جي حدن کان ٻاھر هئي. بندرگاه جي قدرتي سهولت اتي اڳ ئي موجود هئي، انفرا اسٽرڪچر به آهستي آهستي ٺهندو ويو جو واپاري ڳرين ٽيڪسن کان بچڻ لاءِ ٺٽي کي ڇڏي ڪراچي ڏانهن وڃڻ لڳا جتي ٽيڪس معمولي هئا ۽ افغانستان جي مال تي تہ ٽيڪس جي مڪمل ڇوٽ هئي. پو ته ڪراچي قلات وٽ هئي ۽ قلات جا حاڪم افغان حڪمرانن سان دوستي جي ناتي ۾ ڳنڍيل هئا.
اهي سڀ ڳالهيون تفصيل سان ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي نمائيندن جي رپورٽن ۾ تفصيلي انگن اکرن سميت موجود آهن جن مان ڪجھ رپورٽن کي ايڇ ٽي سورلي پنهنجي ڪتاب Shah Abdul Latif of Bhit ۾ به جڳھ ڏني آهي.
جيڪڏنهن ڪو هن ڪتاب کي اهڙي تاريخي ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي ارادي سان پڙهندو تہ کيس هن ڪتاب مان ئي بهتر مستند مواد ملي ويندو.

مير الطاف حسين ٽالپر
صوڀوديرو، ضلعو خيرپور ميرس
20 فبروري، 2026ع

22/02/2026

ڪجاوا.

هزارين سالن کان سواري ۽ باربرداري جو ڪم جانورن کان ورتو ويو. اسان جي علائقي ۾ سواري توڙي باربرداري لاءِ اُٺَ بهترين جانور ليکيا ويندا هئا. عرب کان پوءِ هي خطو جنهن ۾ سنڌ، راجپوتانا، گجرات بلوچستان ۽ ڪرمان، اُٺن جي وڏي آبادي وارو علائقو هو. هاڻي جتي ريل گاڏيون به نٿيون پهچي سگهن اوستائين ۽ ان کان به پري پري اڳي اُٺن جون قطارون پنهنجي پٺاڙن تي وزني سامان کڻي، اڙانگا لڪ لتاڙي، گرمي سردي کان بيپرواھ پهچي وينديون هيون. ڊگهي مسافري ۾ ٻارڙا ۽ عورتون ڪجاون ۾ سفر ڪندا هئا. ڪجائو هڪ ڪاٺ مان ٺهيل پڃرو هوندو هو جيڪو اٺ جي پٺيء مٿان فٽ ٿي ويندو هو.. ان کي آرامده بنائڻ لاءِ فرشي نشست ۾ ڪپھ جا نرم گاديلا سٿيا ويندا هئا. ٻاھران ڪپڙي جا پردا سوارين کي گرمي، سردي، اُس، مينهن برسات کان محفوظ رکندا ها ۽ ساڳي وقت خواتين جو پردو به برقرار رهندو هو. ڪجاوا اندران ايترا خلاصا هوندا هئا جو اندر ويٺل سواريون جيڪڏنهن ٿڪاوٽ محسوس ڪن ڪجھ وقت ليٽي آرام به ڪري سگهن.
گرميءَ جي موسم ڏينهن جو ڪنھن منزل تي آرام ڪبو هو ۽ شام ٿيندي سفر شروع ڪبو هو جيڪو سڄي رات جاري رهندو هو. ماڻهو پنهنجي حال سارو ڪجاون ۽ ان ۾ استعمال ٿيندڙ شين جي سجاوٽ جو خاص خيال رکندا هئا. امير ماڻهو تہ اهڙي سجاوٽ ۾ سون، خاندي، مخمل ۽ ان زماني جون ٻيون قيمتي شيون به استعمال ڪندا هئا. ڪجاوا کڻندڙ اٺ به خاص تربيت يافته هوندا هئا. 1930ع واري ڏهاڪي تائين ڪجاون جي سواري اسانجي خاندان ۾ به رائج هئي.

نوٽ: تصویر عربستان ۾ حج جي پانڌيئڙن کي کڻي ويندڙ ڪجائي جي آهي. عربن ۽ سنڌي ڪجاون جي بناوٽ ۾ ڪافي فرق به هو.

مير الطاف حسين ٽالپر
صوڀوديرو، ضلعو خيرپور ميرس
21 فبروري، 2026ع

16/02/2026

Fpsc

16/02/2026

SPSC lecturer 2026 upcoming

15/02/2026

سهانجهڙي جي ناياب جهنگلي جنس Moringa concanensis

اسان وٽ تحقيق ۽ جاکوڙ جو رواج مڙئي پورو سارو رهيو آهي. ڪي آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ماڻهو هوندا جيڪي ان جستجو سان عشق ڪندا آهن. اڄ جڏنهن هڪ واٽس ايپ گروپ ۾ اهڙي جاکوڙي جوان کيرٿر جبلن جي وچ ۾ هڪ ڏوراهين وادي اندر سهانجهڙي جي ناياب جهنگلي جنس جي تصوير شيئر ڪئي تہ سچ پچ دل باغ بھار ٿي وئي.
اسان وٽ عام ماڻهو تہ ويچارا بي ڏوهي آهن پر يونيورسٽيءَ سطح تائين تعليم يافتہ ماڻهو به پنهنجي ڌرتيء جي جيوت ۽ نباتات جي رڳو سطحي معلومات تائين پاڻ کي محدود رکي ڇڏيندا آهن. شايد ئي ڪنهن کي پتو هجي تہ اسانجي سنڌ ڌرتيءَ تي وڻن ٻوٽن جون ڪيتريون جنسون آهن؟ سهانجهڙي جي صرف هڪ ئي جنس کان اسان واقف آهيون انڪري جو اشتهاري دنيا ان جو نالو مشهور ڪري ڇڏيو آهي ورنه ته شايد ان کان به اڻڄاڻ هجون ها. سهانجهڙي جي اها عام مشهور جنس Moringa Oleifera سڏبي آهي. جهنگ يا قدرتي ماحول ۾ ان جنس جا وڻ اڳي تہ عام جام هوندا هئا، خاص طور تي ٻهراڙين ۾، پر هاڻ هٿرادو پوکائي جي ڪري اها جنس به ڄڻ ته پالتو جاندارن واري لسٽ ۾ اچي وئي آهي. ٻيو سبب اهو به آهي ته اسان ڪٿي به ڪو زمين جو ٽڪر خالي ڇڏيو ئي ڪونهي. جبل سڌا ڪري شهر ۽ ڪالونيون ٺاهيندا پيا وڃئون. زرعي ايراضي ۾ مقامي وڻ ڇڏيون ئي ڪون ٿا، اگر ڪجھ وقت لاءِ ڇڏيون ٿا تہ صرف ڪاٺي مضبوط ٿيڻ تائين، سو قدرتي ماحول رهيو ئي ڪونهي تہ وڻ بوٽا ڪٿان ٿيندا؟
پاڻ جنهن جهنگلي سهانجهڙي Moringa concanensis جو ذڪر ڪيون پيا اها جنس ماهرن جي راءِ مطابق مغربي هندستان جي خشڪ علائقن جي مقامي ديسي جنس آهي پر بي توجهي ۽ اڻ ڄاڻائي سبب اها جنس ناياب ۽ اڻلڀ ٿيندي پئي وڃي. انهن جو خيال هو تہ سنڌ جي ٿر واري علائقي ۾ ئي ڪٿي هن جنس جو وڻ ملي سگهي ٿو ۽ شايد سال بہ اڳ ڪنهن ننگر پارڪر ۾ ڳولهي به لڌو هو ڪارونجهر جبل ۾، پر سنڌ جي اولاهين جابلو حصي ۾ ڪونڪني سهانجهڙي جي فطري ماحول ۾ دريافت سچ پچ حيرت انگيز ۽ خوشي واري ڳالھ آهي. نوجوانن کي لک شابس هجي جيڪي بنا ڪنھن لوڀ لالچ يا شهرت جي طلب ۾ پنهنجي جاکوڙ جاري رکن ٿا.

مير الطاف حسين ٽالپر
صوڀوديرو، ضلعو خيرپور ميرس
14 فبروري، 2026ع

15/02/2026

ٿر ٻاٻيھو ٿي مران

ٻاٻيھو پکي

ٻاٻيهو پکي جنھن کي انگريزي ۾ (Jacobin cuckoo چوندا آهن، هي ننڍڙو پکي 33 سينٽي ميٽر جي جسامت رکڻ وارو پکي آهي ، جنھن جو خاندان، ڪوئل پکي سان ملي ٿو، اصل ۾ ٻاٻيھو پکي ، ڏکڻ ۽ وچ هندستان جو پکي آهي ، جيڪو اونھاري ۾ اُتر ۽ اولھ ڏانھن سفر ڪر ي ٿو ، هجرت ڪندڙ پکين مان هڪ پکي آهي ، جيڪو ٿر جي علائقي ۾ سفر ڪري وڃي ٿو، لطيف سائين ٿر ۾ رهندڙ ٻاٻيھي پکي جو ذڪر پنھنجي ڪلام ۾ نفاست سان ڪيو ، ٻاٻيھو پکي گرمي کي برداشت نٿو ڪري سگھي ، ٻاٻيھو اُنھي لوء، لُڪ، جُھولي، گرم هواء سببان مري وڃي ٿو، ٻاٻيھي جي نزاڪت جو لطيف بيان هن بيت ۾ ڪيو آهي :

منجھان منھنجي روحَ، جي وڃي ساجنَ وِسري،
مََر لڳي لُوءَ،
ٿرَ ٻاٻيھو ٿي مران.

جيئي لطيف 🙏

09/02/2026

پکڑے جاتے ہیں فرشتوں کے لکھے پر نا حق
آدمی کوئی ہمارا دم تحریر بھی تھا

06/02/2026

06/02/2026

06/02/2026