Music Mantra

12/04/2026

Bhavpurna shradhanjali to the legendary singer .bhosle tai
From MusicMantra family 🙏🙏💐💐 you will always be missed 😓

14/03/2026

14/02/2026

Music Mantra team remembering the most talented beautiful bollywood actress of golden era Madhubala ji on her birth anniversary 🙏 💐

09/02/2026

Music Mantra team remembering legendary singer Jagjit Singh sir on his birth anniversary 🙏 💐
आपल्या लाघवी, आर्त स्वरांच्या गझलांनी केवळ भारतातच नव्हे तर भारताबाहेरही प्रचंड लोकप्रियता मिळविलेले गझलसम्राट जगजीत सिंह यांची आज दि. ८ फेब्रुवारी जन्मदिवस.
जगजीत मला आवडतो असे म्हणणाऱ्या बऱ्याचजणांना जर विचारले की तुला जगजीतची कुठली गाणी/गझला आवडतात? उत्तर टिपिकल असते नी त्यातली गाणीपण टिपिकल असतात. जसे की..तुम इतना जो, झुकी झुकी सी नजर, तुम को देखा तो, कोई ये कैसे बताये, होटो से छू लो, कोई फरयाद, होशवालों को खबर क्या,प्यार मुझ से किया, बडी नाजूक है, चिट्ठी ना कोई संदेस..या गाण्यांशिवाय त्यांना काही आठवत नाही. गझला जर म्हटल्या तर मग सरकती जाय, कल चौदवी कि रात थी, पत्ता पत्ता बूटा बूटा, तेरे बारे में, तेरा चेहरा है, शाम से आँख फिर नमीं सी है, वो कागज की कश्ती..अशा गझला त्यांच्या डोळ्यांसमोर तरळून जातात. याशिवाय त्यांना काही आठवत नाहीच. जर फक्त वरवर ऐकलेली गाणीच माहीत असतील तर मग कसे काय ते म्हणू शकतात की मला जगजीत आवडतो?
"आखरी हिचकी तेरे शानों पे आए । मौत भी मै शाइराना चाहता हूँ... ।
'तुझ्या खांद्यांवर माझी मान टेकलेली असावी...अन्‌ त्याच क्षणी माझा अखेरचा श्वास सरावा... कारण मला मृत्यूही कसा काव्यमय यायला हवा...' अशी आर्त आळवणी गझलेतून करणारे ज्येष्ठ गझलगायक जगजित सिंग .
"ये कागज की कश्‍ती, ये बारिश का पानी,' "होटों से छू लो तुम मेरा गीत अमर कर दो,' "ये जिंदगी किसी और की मुझे चाहता कोई और है', "तुम इतना जो मुस्कुरा रहे हो', "तेरी खुशबू मे बसे खत मै जलाता कैसे,' "प्यार मुझ से जो किया तुम ने तो क्‍या पाओगी,' "होशवालों को खबर क्‍या बेखुदी क्‍या चीज है,' अशा एकाहून एक फिल्मी-गैरफिल्मी गझल-गाण्यांद्वारे जगजित सिंग यांनी रसिकांना वेड लावले. जगजित सिंग यांचे मूळ नाव होते जगमोहन; पण गुरूंनी दिलेला आदेशानुसार त्यांचे नाव जगजित सिंग असे ठेवण्यात आले होते.
जगजित सिंग यांचा जन्म राजस्थानातील श्रीगंगानगर येथे 4 फेब्रुवारी 1941 रोजी झाला. लहानपणापासूनच तेथे त्यांनी संगीताचे धडे गिरवले. मुलाची संगीताविषयीची रुची ओळखून जगजित सिंग यांच्या वडिलांनी त्यांना पंडित छगनलाल शर्मा यांच्याकडे संगीतशिक्षणासाठी पाठवले. तेथे त्यांनी ठुमरी, खयाल, ध्रुपद या अभिजात संगीतातील प्रकारांचा बारकाईने अभ्यास केला.
डीएव्ही कॉलेजमध्ये शिकत असताना जगजित सिंग यांच्याकडे फी भरण्याएवढे पैसे नसायचे. त्यामुळे गुरुद्वारात पारंपरिक गाण्यांचे कार्यक्रम करून ते फी भरत असत. जालंदरच्या ऑल इंडिया रेडिओ केंद्रात व्यावसायिक गायक म्हणून पहिल्यांदा संधी मिळाल्यानंतर त्यांनी अत्यंत कमी मोबदल्यातही सहा लाईव्ह संगीत कार्यक्रम सादर केले. १९६१ साली तरणेबांड जगजित सिंग मुंबईत इतर कलाकारांप्रमाणे नशीब अजमावण्यासाठी आले. परंतु, तीन वर्षे काढल्यानंतर त्यांना जालंदरला परतावे लागले. तरीही ते खचले नाहीत. त्यांनी १९६५ साली पुन्हा एकदा मुंबई गाठली. स्वप्नांच्या दुनियेची सफर यावेळी यशस्वी ठरली. जगजित सिंग यांच्या दोन रेकॉर्ड एचएमव्हीने जारी केल्या. त्यावेळी जगजित सिंग यांनी पगडी आणि दाढी उतरवून नव्या रुपात स्वत:ला प्रोजेक्ट केले. त्यावेळी निघालेल्या दोन्ही रेकॉर्ड फारशा यशस्वी ठरल्या नाहीत. त्यामुळे पाश्र्वसंगीताच्या क्षेत्रात जगजित यांना फारशी संधी मिळाली नाही.
अर्थार्जन करण्यासाठी जिंगल, अ‍ॅड फिल्म आणि डाक्युमेंटरी यासाठी गाणी/जिंगल कंपोज करून जगजित सिंग यांना धडपड करावी लागली. अशाच एका रेकॉर्डिगच्या वेळी त्यांची भेट चित्रा सिंग यांच्याशी झाली. प्रेमबंध जुळून आल्यानंतर १९७० साली दोघांनी लग्नाचा निर्णय घेतला. हाच जगजीत सिंग आणि चित्रा सिंग या दांपत्याच्या संगीत कारकिर्दीतील टर्निग पॉईंट ठरला. १९७५ साली एचएमव्ही कंपनीने जगजित सिंग यांना पहिला एलपी अल्बम बनवण्याची संधी दिली. जगजित सिंग यांच्या गझलांचा समावेश असलेला ‘द अनफर्गेटेबल्स’ हा अल्बम आगळावेगळा ठरला. ‘संगीत अल्बम’ रुजूवात येथूनच झाली. जगजीत सिंग यांनी गझल गायकीला वेगळा आयाम देण्यासाठी सारंगी आणि तबल्याचा वापर केला. नंतर आलेला पंजाबी ‘बिरहा दा सुलतान’ हा अल्बम लोकप्रिय झाला. शिवकुमार बतलवी यांच्या कवितांना जगजित सिंग यांनी स्वरसाज चढवला. हा अल्बम आजही तेवढाच लोकप्रिय आहे.
यानंतर जगजित-चित्रा सिंग यांचा पहिला ‘कम अलाईव्ह’ अल्बम नवा विक्रम नोंदवणारा होता. पाठोपाठ ‘लाईव्ह अ‍ॅट वेंम्बले’, ‘लाईव्ह अ‍ॅट रॉयल अल्बर्ट हॉल’ या रेकॉर्डेड काँन्सर्टने गझलच्या दुनियेला नवी दिशा आणि कोटय़वधी चाहते मिळवून दिले. यानंतर जगजित सिंग यांनी मागे वळून पाहिलेच नाही. १९७९ आणि १९८२ सालीही सिंग दांपत्याच्या अल्बमने लोकप्रियतेचे शिखर गाठले. ‘लाईव्ह काँन्सर्ट’ रेकॉर्ड करून जारी झालेले अल्बम लोकप्रिय होत गेले.
गज.लांची लोकप्रियता पाहिल्यानंतर जगजित सिंग यांना बॉलिवूडने नंतर चांगलीच साथ दिली. १९८० साली ‘साथ साथ’ चित्रपटातील जावेद अख्तर यांनी लिहिलेल्या गाण्याला जगजीत सिंग यांनी मुलायम आवाजात स्वरसाज चढवला. जगजित यांच्या ‘तुम इतना जो मुस्करा रहे हो’ ने तर लोकप्रियतेचे सारे विक्रम तोडले. १९८७ साली जगजीत सिंग यांची ‘बियाँड टाईम’ ही पहिली डिजिटल सीडी संगीताच्या बाजारपेठेत अवतरली. भारतीय संगीतकाराने जारी केलेली ही पहिलीच डिजिटल सीडी होती. परंतु, आणखी एक मैलाचा दगड नोंदवला तो गुलजार यांच्या ‘मिर्झा गालिब’ टीव्ही मालिकेच्या निमित्ताने.
व्यावसायिक कारकिर्दीच्या अत्युच्च शिखरावर असतानाच जगजित-चित्रा सिंग दांपत्याच्या सुखी जीवनात एक अत्यंत दु:खद घटना घडली. त्यांचा १८ वर्षांचा एकुलता एक मुलगा विवेक याचा १९९० साली रस्ता अपघातात मृत्यू झाला. या घटनेचा प्रचंड मानसिक धक्का बसल्याने चित्रा सिंग यांचा आवाज हरपला. त्यांनी यानंतर कधीही गाणे गायले नाही. स्टेज आणि रेकॉर्डिग स्टुडिओकडे त्या पुन्हा वळल्या नाहीत. जगजीत सिंग यांनाही पुत्र गमावल्याचे दु:ख होते. परंतु, दु:खावर मात करत त्यांनी पुन्हा गाण्याकडे वळण्याचे ठरवले.
पुत्र निधनानंतर त्यांचा ‘मन जिते जगजित’ हा शीख परंपरेतील ‘गुरुबाणी’ हा पहिला अल्बम जारी झाला. जगजीत सिंग यांनी हळूहळू स्वत:ला मानसिक धक्क्य़ातून बाहेर काढले. भारताचे माजी पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांनी लिहिलेल्या कवितांना जगजित सिंग यांनी स्वरसाज चढवला ‘नयी दिशा’ हा अल्बम १९९९ साली आणि ‘समवेदना’ हा अल्बम २००२ साली मार्केटमध्ये आला. ‘मिर्झा गालिब’च्या यशानंतर गुलजार यांच्यासोबत नव्याने काहीतरी घडवण्याची जगजित सिंग यांची इच्छा होती. परंतु, ती आता अपूर्णच राहणार आहे. २००३ साली जगजित सिंग यांना भारत सरकारने पद्मभूषण देऊन सन्मानित केले. गज.लाच्या युगात क्रांती घडवणाऱ्या जगजीत सिंगांची शास्त्रीय संगीतावरही भक्कम पकड होती. गझलचे अत्यंत क्लिष्ट स्वरुप त्यांच्या जादुई आवाजातून रसिकांच्या कानांवर पडायचे तेव्हा सभागृहात टाळ्यांचा प्रचंड कडकडाट व्हायचा. गझल आणि गीत या दोन्ही प्रकारांवर त्यांची हुकुमत होती आणि यातूनच असंख्य नव नव्या अवीट चालींच्या गज.लांची त्यांच्या चाहत्यांना वारंवार भेट मिळाली.
गज.ल गायन ‘दरबारे खास’ मधून ‘दरबारे आम’मध्ये आणण्याचे मोलाचे काम जगजित सिंग यांनी केले. बंदिस्त गझल हवेच्या झुळकेप्रमाणे जनमानसात विरली. केवळ गझल गायनाने रसिकांच्या मनावर ५० वर्ष राज्य करणं, ही सोपी गोष्ट नव्हे. रसिकांना भावतील, सोबतच सामाजिक आशयाचा हुंकार असणाऱ्या गज.ल त्यांनी दिल्या. गज.लांची निवड हे त्यांचे खास वैशिष्टय़ होते. जीवनाचा संदेश नेमक्या व सोप्या शब्दात ते देत. त्यामुळे त्यांची स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली. कोणाचाही त्यावर ठसा नव्हता. त्यांचा शास्त्रीय गायनाचा अभ्यास होता, पण गज.ल प्रकाराला त्यांनी त्यात गुरफ टू दिले नाही. बात निकलेगी ही नज्म त्याचे प्रतीक ठरावी. हिंदी चित्रपट संगीतात मदनमोहन, खय्याज यांनी गज.ल आणली, पण जगजित सिंग यांची चित्रपटातील गझल वेगळी व प्रभावी ठरली.
तरुणाईला वेड लावेल अशी अद्भुत जादू जगजित सिंग यांच्या स्वरात होती; त्यामुळे त्यांच्या अनेक जुन्या गझला तरुणवर्ग मोठ्या तन्मयतेने ऐकताना आढळतो. जगजितसिंह यांना विविध पुरस्कार आणि सन्मानांनी गौरविण्यात आले होते. केंद्र सरकारने त्यांना 2003 मध्ये पद्मभूषण किताब दिला. विविध अल्बमसोबतच जगजित सिंग यांनी अनेक चित्रपटांसाठीही गायन केले. "अर्थ', "साथ-साथ', "प्रेमगीत' या चित्रपटांसाठी त्यांनी गाइलेल्या सगळ्याच गझला आणि गाणी विलक्षण गाजली. "सरफरोश', "वीर झारा', "जॉगर्स पार्क', "तुम बिन' याही चित्रपटांसाठी त्यांनी गाणी गाइली. याशिवाय 50 हून अधिक गैरफिल्मी गाण्यांना त्यांनी स्वर दिला. दूरदर्शनच्या पडद्यावर गुलजार, जगजित सिंग आणि नसीरुद्दीन शाह ही त्रयी एकत्र आले व त्यानी निर्माण केलेली "मिर्झा गालिब' ही मालिका प्रचंड लोकप्रिय ठरली होती.
जगजीतसिंह ७० व्या वाढदिवसानिमित्त संगीतप्रेमींना खास भेट देणार होते. पुन्हा नव्या कार्यक्रमांची सुरुवात झाली. त्यांनी ठरवलं, की ७० व्या वाढदिवसानिमित्त संगीतप्रेमींसाठी वर्षभरात ७० कार्यक्रम सादर करायचे. जगजीतसिंह यांचं मन तरुण होतं. पण वय साथ देत नव्हतं. वर्षभरात ७० कार्यक्रम म्हणजे महिन्याला किमान सहा कार्यक्रम. पण नियतीला हे मान्य नव्हतं. २३ सप्टेंबरला ब्रेन हॅमरेज झाल्याने त्यांना लिलावती हॉस्पिटलमध्ये ॲडमिट करण्यात आले. त्यांच्यावर शस्त्रक्रियादेखील करण्यात आली. मात्र उपचाराला कोणताही प्रतिसाद न देत १० ऑक्टोबर २०११ ला सकाळी ८ वाजता त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला.
जगजीतसिंह यांच्यावर अनेक पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. मराठीत त्यांच्या जीवनकहाणीवर ‘मेरा गीत अमर कर दो’ हे महाराष्ट्र टाइम्सचे वरिष्ठ पत्रकार महेश पठाडे लिखित साहित्य प्रतिष्ठानतर्फे पुस्तकही प्रकाशित झाले आहे.

- योगेश शुक्ल ९६५७७०१७९२

"अभी मेरा तलाक नहीं हुआ है। मैं तुमसे शादी कैसे कर सकती हूं? अभी तो मैं शादीशुदा हूं।" चित्रा जी ने जगजीत साहब से कहा। "मै इंतज़ार करूंगा।" प्रतिक्रिया में जगजीत साहब बोले। ये साल 1968 की बात है। उस वक्त चित्रा जी जीवन में अकेली पड़ चुकी थी। एक दूसरी महिला के लिए चित्रा जी के पहले पति देबू प्रसाद ने उन्हें छोड़ दिया था।

कहा जाता है कि देबू प्रसाद बड़ी हस्ती थे तो अधिकतर लोग उनके पक्ष में थे। चित्रा जी अकेली पड़ गई थी। उस वक्त जगजीत सिंह उनके साथ खड़े थे। उसी दौरान जगजीत सिंह जी ने चित्रा जी को शादी के लिए प्रपोज़ किया था। और चित्रा जी ने उनसे कहा था कि अभी मेरा तलाक नहीं हुआ है। जिसके जवाब में जगजीत साहब ने कहा था कि मैं इंतज़ार करूंगा।

फ़िर आता है साल 1969. इस साल चित्रा जी और उनके पहले पति देबू प्रसाद का तलाक हो जाता है। तलाक के बाद देबू प्रसाद ने दूसरी शादी कर ली। एक दिन जगजीत सिंह पहुंच गए देबू प्रसाद के पास। उन्होंने देबू प्रसाद से कहा कि वो चित्रा जी से शादी करना चाहते हैं। देबू प्रसाद जगजीत सिंह की बेबाकी से बहुत प्रभावित हुए। उन्होंने जगजीत साहब से कह दिया कि जगजीत चित्रा से शादी कर सकते हैं।

फ़िर जगजीत सिंह ने अपने परिवार वालों को बताया कि वो चित्रा से शादी करना चाहते हैं। लेकिन परिवार के लोग इनसे नाराज़ हो गए। क्योंकि एक तो चित्रा तलाकशुदा थी। दूसरे, उनकी एक बेटी भी थी जो तलाक के बाद उनके ही साथ थी। यानि जगजीत सिंह को ही चित्रा जी के पहले पति की बेटी को भी साथ रखना था।

घरवालों की नाराज़गी के बाद भी जगजीत सिंह जी ने अपने कदम पीछे नहीं खींचे। चित्रा जी भी अब उनसे शादी के लिए तैयार थी। सो, आखिरकार साल 1969 में जगीत सिंह और चित्रा जी ने शादी कर ली। और चित्रा जी बन गई चित्रा सिंह। उनकी बेटी मोनिका भी शादी के बाद उनके साथ ही रही।

शादी के एक साल बाद चित्रा जी और जगजीत सिंह जी का बेटा हुआ जिसे नाम दिया गया विवेक। बेटे विवेक के जन्म के कुछ दिनों बाद ही जगजीत सिंह व चित्रा जी ने "द अनफोर्टेबल" नाम से एक एल्बम रिलीज़ किया। ये एल्बम बहुत बड़ा हिट साबित हुआ।

जगजीत सिंह और चित्रा सिंह जी की बात हो तो ये जानना भी बहुत दिलचस्प है कि एक वक्त था जब चित्रा जी ने जगजीत सिंह जी के साथ गाने से इन्कार कर दिया था। ये उन दिनों की बात है जब जगजीत सिंह जी संघर्ष के दौर में थे। चित्रा जी के पूर्व पति देबू प्रसाद तब ब्रिटानिया कंपनी में बड़े ओहते पर कार्यरत थे।

उनके पड़ोस में एक गुजराती फ़ैमिली रहती थी जिनसे जगजीत सिंह जी की जान-पहचान थी। जगतीत साहब उनसे मिलने आते रहते थे। चित्रा जी के पति देबू प्रसाद को भी संगीत में बड़ी दिलचस्पी थी। उनकी दिलचस्पी का क्या आलम था इसका अंदाज़ा ऐसे लगाइए, उन्होंने अपने घर पर एक छोटा सा रिकॉर्डिंग स्टूडियो बनवा लिया था। कुछ संगीतकार जिंगल्स वगैरह की रिकॉर्डिगं भी उनके यहां करने आ जाते थे।

एक दिन चित्रा जी अपने घर की बालकनी में खड़ी थी। उन्होंने देखा कि सफ़ेद पैंट-कमीज़ पहने एक नौजवान पड़ोसियों के घर आया है। और उसके आने के कुछ देर बाद पड़ोसियों के घर से गाने की आवाज़ें आने लगी हैं। चित्रा जी ने जानकारी की तो पता चला कि जगजीत नाम का एक लड़का है जो बहुत अच्छा गाता है। फ़िर तो पड़ोसी जब भी चित्रा जी से कहीं मिलते, जगजीत सिंह की आवाज़ व गायकी की तारीफें करते। लेकिन चित्रा जी उनसे कहती कि उन्हें तो इस लड़के की आवाज़ पसंद नहीं आती।

वक्त गुज़रा। जगजीत सिंह जी को जिंगल गायकी करने का मौका मिलने लगा। दूसरी तरफ़ चित्रा जी भी अपनी गायकी के लिए मशहूर हो गई। एक दिन चित्रा जी के पति देबू प्रसाद ने भी जगजीत सिंह जी को एक जिंगल रिकॉर्ड करने के लिए बुलाया। देबू प्रसाद उस जिंगल में अपनी पत्नी चित्रा से भी गवाना चाहते थे।

लेकिन चित्रा जी ने ये कहकर जगजीत सिंह जी के साथ गाने से इन्कार क दिया कि इस लड़के की आवाज़ बहुत भारी है। मैं इसके साथ रिकॉर्डिंग नहीं करूंगी। जगजीत सिंह को भी चित्रा जी की वो बात बुरी लगी। उन्होंने भी जवाब में चित्रा जी से कह दिया कि आपकी ज़रूरत भी नहीं है। चित्रा जी को जगजीत साहब का जवाब बुरा तो लगा था। मगर उनकी खुद्दारी से भी चित्रा जी बहुत प्रभावित हुई थी। तभी से चित्रा जी व जगजीत सिंह जी की दोस्ती हो गई थी।

आज महान गज़ल गायक जगजीत सिंह जी का जन्मदिवस है साथियों। साल 1941 में आज ही के दिन जगजीत सिंह पैदा हुए थे। वैसे हमारे देश में एक से एक शानदार गज़ल गायक हुए हैं। मगर मैं उस जेनेरेशन से हूं जिसने गज़ल सुनने की शुरुआत ही जगजीत सिंह जी से की थी। जगजीत सिंह और गुलाम अली, एक लंबे वक्त तक इन्हीं दो की गज़लें रही हैं मेरे मोबाइल में। जगजीत सिंह जी को आदरपूर्वक याद करते हुए उन्हें नमन करते हैं। शत शत नमन।

06/02/2026

Music Mantra team remembering legendary playback singer BharatRatna on her death anniversary 🙏🙏💐💐

04/02/2026

Music Mantra team remembering legendary singer Bharatratna pt.Bhimsen joshi on his birth anniversary 🙏💐😇
⚜️⚜️⚜️⚜️⚜️
*स्वरभास्कर भारतरत्न*
*पं. भीमसेन जोशी जन्मदिनाची*
⚜️⚜️⚜️⚜️
*भारतीय शास्त्रीय संगीताचे महात्म्य जगाला पटल्याने त्याकडे जग आकृष्ट झालेय. शास्त्रीय संगीत शिक्षणासाठी तपस्या करून जगभर भारतीय संगीताची ध्वजा उंचावणाऱ्या.. संगीत क्षेत्रात शिखर स्थानी असलेल्या महान गायकाचा आज जन्मदिन. भारतरत्न पं. भीमसेन जोशी (१९२२-२०११).*
*जीवन समर्पित करणे या शब्दाचे महात्म्य भीमसेन यांना जेवढे ज्ञात होते तेवढे इतरांना क्वचितच ठाऊक असणार. यामुळेच "मी हा 'भारतरत्न' सन्मान त्या गायकांच्या वतीने स्विकारतोय, ज्यांनी आपले जीवन हिन्दुस्थानी शास्त्रीय संगीताला समर्पित केलेय." असे उदगार त्यांनी काढले.*
*त्यांनी संगीत हा भक्तीचा मार्ग म्हणून निवडला. "जो भजे हरि को सदा, सो ही परम पद पावेगा.." या त्यांच्या अत्यंत रसिकप्रिय भजनाप्रमाणेच त्यांनी केलेल्या हरि भक्तीने त्यांना परम पद अर्थात 'भारतरत्न' प्राप्त झाले.*
*पंडितजींच्या गायनाकडे बघून लोक अवाक होत. त्यांच्या सुरात स्वर्गीय आनंद अनुभवता यायचा. त्यांच्या वडिलांचे स्वप्न होते मुलाने अभियंता.. डॉक्टर व्हावे. पण बालवयातच मुलाने निर्धार केला तो गायक होण्याचा. ते असे डॉक्टर झाले की श्रोते दुखणे विसरायचे.*
*चित्रपटात शोभावी अशी त्यांची ध्येयनिष्ठेची कहाणी. वयाच्या अकराव्या वर्षी त्यांनी घरी न सांगता गुरुच्या शोधात कर्नाटकातून ग्वाल्हेर गाठले. पूढे अनेक गावातही पैसे नसताना उपाशी राहून प्रवास केला. प्राप्त होईल ती विद्या प्राप्त करणे सुरू होते.*
*पण काही काळाने वडिलांनी त्यांना शोधले. गाण्याला संमती देत गुरुंकडे ठेवले. गुरुगृही राहून ते गुरूंच्या आज्ञेत राहून तासनतास रियाज करु लागले. जीवनात भाग्योदयासाठी साथ हवी ती गुरु भेटण्याची.. कष्टाची आणि भाग्याची, असे भीमसेन मानत. म्हणूनच त्यांनी आपले गुरु सवाई गंधर्व यांची आगळी ओळख जगाला करुन दिलीय. ७० वर्षे गुरुंच्या स्मरणार्थ त्यांनी पुणे येथे सुरू केलेला 'सवाई गंधर्व महोत्सव' शास्त्रीय संगीतासाठी.. कलांसाठी संजीवक ठरलाय.*
*शिक्षणासाठी कष्ट कसे करावे याचा आदर्श त्यांनी ठेवलाय. अनेकदा पं. भीमसेन सोळा ते वीस तास रियाज करायचे. आईचे संत पुरंदरदासांचे अभंग ऐकून त्यांना गाण्याची आवड निर्माण झाली. त्यांचे आजोबा कीर्तनकार होते. तर भीमसेन पैलवान. खूप व्यायाम करायचे.. फुटबॉलपटूही. वडिलांनी त्यांच्यासाठी खास दुधासाठी गाय घेऊन तब्येतीची काळजी घेतली. पूढे गाण्यातून गोरसाचा अमृतरस श्रोत्यांपूढे आला. बलदंड देहयष्टी आणि रियाज असा की एकदा बैठक मांडली की तासनतास मांडीही न हलवता बसायचे.*
*पं. भीमसेन जोशींना वेगवेगळ्या उपाधी लाभल्या. तानसेन.. स्वरभास्कर वगैरे. पण पु. ल. त्यांना हवाई गंधर्व म्हणत, कारण देशभर फिरताना त्यांनी विमान प्रवासाने एकाच दिवशी दोन मैफिली साधायचे. पं. भीमसेन यांचे गातानाचे नैसर्गिक हावभाव असे असत की ते आकाशाकडे बघून स्वर्गीय सुर पृथ्वीवर खेचून आणतात, असे वाटायचे. पु. लं. ना हे पण अपेक्षित असावे.*
*संगीत म्हणजे देशाची एकात्मता. संगीतात घराण्याची परंपरा. पण भीमसेन यानी गायनात ही घराणी जोडली. पं. भीमसेन यांनी संगीतासाठी जे तप केले त्यामुळेच जणू संगीताची सिद्धी प्राप्त झाली असे म्हणतात. किराणा घराण्यातील या गायकाने हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतातील ख्याल.. ठुमरी.. भक्ती गीत.. नाट्यसंगीत, अभंग एवढेच काय पण काही कन्नड, मराठी व हिंदी चित्रपटांतून त्यांनी पार्श्वगायन केले. अभंग म्हणजे भीमसेन हे समीकरणच. परमेश्वरापर्यन्त पोहोचविणारा त्यांचा स्वर.*
*अमोल पालेकर यांच्या 'अनकही' चित्रपटातील "ठुमक ठुमक पग दुमक.." या गाण्यासाठी १९८५ साली त्यांना सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायक हा भारत सरकार तर्फे राष्टीय पुरस्कार मिळाला होता. "मिले सूर मेरा तुम्हारा.." म्हणत जगाशी नाते जोडले.*
*विठ्ठलाचे आणि पंडितजींचे हृदयस्थ नाते. त्यांच्या गान आराधनेत प्रत्यक्ष विठ्ठल उभा ठाकावा अशी क्षमता आहे. करोडो विठ्ठल भक्तांसाठी ही कायमस्वरुपी आराधना भेट आहे.*
*जगदगुरु संत तुकाराम महाराज म्हणतात, विठ्ठल हा अनाथांचा नाथ आहे. कृपासागर आहे. या सांसारीक भवसागरातून तारुन नेत मुक्ती देण्याचे सामर्थ्य त्याच्या ठायी आहे. त्याच्या भक्तीने मृत्युचे भय राहत नाही. सर्व संतही त्यालाच शरण जात त्याच्या सहवासात आनंदी राहतात. आपल्या मुखी विठ्ठल नाव हवे. चित्ती ती विटेवरची मुर्ती हवी. या विठ्ठलाचे नाव घेताच मुखी गोडवा निर्माण होत अदभूत सुखाची प्राप्ती होते.*
*पं. भीमसेन जोशी यांना जन्मदिनी विनम्र अभिवादन.*

🌹🌸🎶🔆🌻🔆🎶🌸🌹
1️⃣
*विठ्ठल गितीं गावा,*
*विठ्ठल चित्तीं ध्यावा*
*विठ्ठल उभा पहावा विटेवरी*

*अनाथांचा बंधू विठ्ठल कृपासिंधु*
*तोडी भवबंधु यमपाश*

*तोचि शरणांगतां विठ्ठल मुक्तीदाता*
*विठ्ठल या संतांसमागमें*

*विठ्ठल गुणनिधि विठ्ठल सर्वसिद्धि*
*लागली समाधि विठ्ठल नामें*

*विठ्ठलाचें नाम घेतां झालें सुख*
*गोडावलें मुख तुका ह्मणे*

*रचना : संत तुकाराम* ✍
*संगीत : राम फाटक*
*स्वर : पं. भीमसेन जोशी*

🌺🎶🌸🎼🌻🎼🌸🎶🌺
2️⃣
*ठुमक ठुमक पग दुमक*
*कुँज मधु*
*चपल चरण हरि आये हो*

*आये रे मेरे प्राण लुभावन आये*
*आये रे मेरे नैन लुभावन आये*
*हरि आओ, हरि आओ*

*निमिकि झिमिकि झिमि*
*निमिकि झिमिकि झिमि*
*नर्तन पग पिज आये हो,*
*आये रे मेरे ...*

*अमल कमल कर*
*मुरलि मधुर धर*
*बँसी बजावन आये हो,*
*आये रे मेरे ...*

*संगीत : जयदेव*
*स्वर : पं. भीमसेन जोशी*
*चित्रपट : अनकही (१९८४)*

🎼🎶🎼🎶🎼 🎧

*🌹🙏सुमंगल प्रभात🙏🌹*
*०४.०२.२०२६*

🌻🌷🥀🎼🌻🎼🥀🌷🌻

01/02/2026

हंगल साहब से जुड़ा एक दिलचस्प किस्सा कुछ यूं है कि फिल्म नमक हराम में इन्होंने ट्रेड यूनियन लीडर का किरदार इतनी शानदार तरीके से निभाया था कि एक पुलिस वाला ये मान बैठा कि हंगल साहब वाकई में किसी यूनियन के लीडर हैं। वो पुलिस वाला इनके घर पहुंचा और यूनियन शुरू करने के बारे में इनसे सवाल करने लगा। जब हंगल साहब ने उसे साफ शब्दों में बताया कि वो तो बस एक एक्टर हैं और उन्हें नहीं पता कि यूनियन कैसे शुरू की जाती है, तब वो पुलिस वाला माना।

हंगल साहब से ही जुड़ा एक और दिलचस्प किस्सा कुछ इस प्रकार है कि साल 1993 में ये पाकिस्तान गए थे। ये वहां अपनी डॉक्यूमेंट्री के सिलसिले में अपने पुश्तैनी मकान को देखने गए थे। इत्तेफाक से उसी दौरान पाकिस्तान का स्वतंत्रता दिवस पड़ गया। पाकिस्तान के कुछ लोगों ने इन्हें अपने स्वतंत्रता दिवस समारोह में बतौर चीफ गेस्ट इनवाइट किया और ये उस समारोह में शरीक भी हो गए।

ये बात जब बालासाहेब ठाकरे को मालूम चली तो वो इनसे बेहद नाराज़ हुए। बाला साहेब ने फिल्म इंडस्ट्री में इन्हें बैन करा दिया। बाला साहेब द्वारा लगाया गया वो अघोषित बैन लगभग दो सालों तक चला था और इस दौरान हंगल साहब को बड़ी परेशानियों से गुज़रना पड़ा। कहा जाता है कि हंगल साहब ने बाला साहेब से मिलकर उनसे माफी मांगी थी तब कहीं जाकर उन्हें बैन से आज़ादी मिली थी।

आज ए.के.हंगल साहब का 112वां जन्मदिवस है। 01 फरवरी 1914 को सियालकोट में हंगल साहब का जन्म हुआ था। ये एक ऐसे कश्मीरी ब्राह्मण परिवार में जन्मे थे जो बहुत साल पहले कश्मीर छोड़कर लखनऊ आ बसा था। मगर बाद में ए.के.हंगल साहब के दादा सरकारी कमिश्नर की हैसियत से लखनऊ छोड़कर पेशावर पहुंच गए। बाद में सियालकोट शिफ़्ट हो गए। ये हंगल साहब के पिता थे जिन्हें संगीत और नाटकों का शौक था। पिता अक्सर हंगल साहब को भी अपने साथ नाटक दिखाने ले जाते थे। वहीं से हंगल साहब को नाटकों में दिलचस्पी पैदा हुई थी।

हंगल साहब के ननिहाल में अंग्रेजी शासन से नफ़रत का माहौल था। हंगल साहब पर भी उसका प्रभाव पड़ा। जबकी उनके पिता व दादा अंग्रेज सरकार में उच्च पदों पर आसीन थे। मगर उन्होंने अंग्रेजों के खिलाफ़ बगावत करने का फ़ैसला किया। और एक स्थानीय क्रांतिकारी ग्रुप से जुड़ गए। हंगल साहब के पिता उनसे बहुत नाराज़ हुए। क्योंकि पिता चाहते थे कि ए.के.हंगल भी उनकी ही तरह अंग्रेजों की सरकारी नौकरी करें।

लेकिन हंगल साहब तो अंग्रेजों को दुश्मन मानते थे। अंग्रेजों की नौकरी तो उन्हें किसी भी हाल में नहीं करनी थी। तो हंगल साहब ने कुछ और काम करने का फ़ैसला किया। और उन्होंने सीखी टेलरिंग। यानि दर्जी का काम। फिर एक वक्त आया जब सियालकोट छोड़कर हंगल परिवार कराची आकर रहने लगा। कराची की ही एक मशहूर फ़र्म 'एस.आर. दास एंड सन्स' में बहैसियत 'चीफ़ कटर' हंगल साहब नौकरी करने लगे। तनख्वाह थी इनकी 450 रुपए महीना। यानि बढ़िया तनख्वाह थी।

नौकरी के साथ हंगल साहब थिएटर भी किया करते थे। वो 'कराची हारमोनिका क्लब' के मेंबर बन गए थे। ये क्लब नाटकों का आयोजन करता था। हंगल साहब भी यहां नाटकों में भाग लेते थे। और यही वो जगह थी जहां नौजवान ए.के.हंगल के मन में समाजवादी विचारों का आगमन हो रहा था। फिर वो कम्यूनिस्ट पार्टी से जुड़ गए थे।

हंगल साहब की विस्तृत जीवनी आपको इस पोस्ट के कमेंट सेक्शन में मिल जाएगी। उसे ज़रूर पढ़िएगा। हंगल साहब के बारे में बहुत कुछ आपको जानने को मिलेगा उस लेख में। किस्सा टीवी हंगल साहब को ससम्मान याद करते हुए उन्हें नमन करता है।

01/02/2026

Music Mantra team wishing the most handsome actor of bollywood sir and very happy birthday

30/01/2026

Ye mast mast ..gana by inder ji

30/01/2026

Nresh ji superb rendition

30/01/2026

Hi chal turu turu by Ramesh ji