18/08/2026
| NHỮNG DÁNG TÙNG TRONG THƠ VIỆT |
Trong văn hóa và nghệ thuật phương Đông, hình ảnh cây tùng thường được nhắc đến với dáng đứng đơn độc trên vách núi cheo leo, xanh tốt giữa băng tuyết, tượng trưng cho khí phách cứng cỏi và khí tiết của người quân tử. Từ hình tượng nghệ thuật dần trở thành một biểu tượng trong đời sống văn hóa chỉ phẩm cách của con người.
Ngoài hình tượng cố hữu đó, nhìn vào văn học Việt Nam qua các thời đại, sự tương tác giữa văn học và đời sống, hình ảnh cây tùng còn là một ẩn dụ về nhân cách có nhiều thay đổi theo thời gian.
▪︎ 《GIẢN ĐỂ TÙNG 涧底松》 ▪︎ Tuệ Trung thượng sĩ
最爱青松种几年，
休嗟地势所居偏。
栋梁未用人休怪，
野草闲花满目前。
Phiên âm:
Tối ái thanh tùng chủng kỷ niên,
Hưu ta địa thế sở cư thiên.
Đống lương vị dụng nhân hưu quái,
Dã thảo nhàn hoa mãn mục tiền.
Thời Trần, hình ảnh cây tùng trong thơ của Tuệ Trung thượng sĩ mang phẩm cách của kẻ tu hành. Là một cư sĩ Thiền tông, tướng lĩnh từng ba lần cầm quân chống Nguyên Mông rồi lui về sống ẩn dật, Trần Tung nhìn cây tùng bằng con mắt giống như một người đã đắc đạo. Ông không mang nặng vấn đề “được dùng” hay “chưa được dùng” thành nỗi day dứt. Cây tùng mọc dưới đáy khe, dù chưa được làm rường cột nhưng vẫn cứ xanh tốt, không than vãn cũng không nôn nóng.
Đây chính là tinh thần “tuỳ duyên” của nhà Phật, cũng là “sự thanh cao” được nhắc đến trong lời bình của Ngô Văn Phú “…Thơ viết về thông mà nói về người, về bản chất của một lối sống. Sự thanh cao nhuần thấm đến từng chữ, từng lời!”. Với ông, giá trị của tùng không nằm ở việc nó có được đời trọng dụng hay không, mà ở chỗ nó sống trọn với bản tính của mình, cùng vui với cỏ dại hoa đồng.
▪︎ 《TÙNG》 ▪︎ Nguyễn Trãi (chữ Nôm, Quốc âm thi tập)
Thu đến cây nào chẳng lạ lùng,
Một mình lạt thuở ba đông.
Lâm tuyền ai rặng già làm khách?
Tài đống lương cao ắt cả dùng!
Đống lương tài có mấy bằng mày?
Nhà cả đòi phen chống khoẻ thay.
Cội rễ bền, dời chẳng động,
Tuyết sương thấy đã đặng nhiều ngày!
Tuyết sương thấy đã đặng nhiều ngày,
Có thuốc trường sinh càng khoẻ thay.
Hổ phách, phục linh nhìn mấy biết,
Dành còn để trợ dân này.
Hai trăm năm sau, vào thời kỳ Lê Sơ, thơ của Nguyễn Trãi đã thể hiện một hình tượng tùng hoàn toàn khác. Điều thú vị mà nhà nghiên cứu Trần Đình Sử chỉ ra là: trong văn học cổ Trung Quốc từ đời Hán trở về trước, cây tùng thường tượng trưng cho sự cao khiết và sống lâu, nên được trồng nơi lăng mộ cùng cây bách. Còn từ đời Hán trở đi, tùng thường được ví với người có khí tiết cứng cỏi mà lánh đời, tạo nên hình ảnh cây tùng cô độc, ẩn dật trong thơ Lưu Trinh, Đào Uyên Minh, Trần Tử Ngang, Lý Bạch, đối lập với “chúng thảo”, “quần thụ” tầm thường, và thường được vẽ mọc trên vách đá cheo leo, xa lánh chốn bụi trần.
Nhưng tùng của Nguyễn Trãi lại đi ngược truyền thống ấy. Đây không phải cây tùng ẩn dật, cô ngạo, mà là cây tùng trong bất cứ hoàn cảnh nào vẫn hướng về cuộc đời, gắn bó và hữu ích cho đời. Về tư thế, nó không đứng nơi cheo leo với dáng quanh co uốn khúc mà thẳng băng để làm rường cột, cắm rễ sâu vào lòng đất, mang vẻ đẹp nội tại, kín đáo ở phẩm chất hữu dụng và cội rễ bền vững, chứ không phải vẻ đẹp bề ngoài của dáng vươn trên núi cao. Ba khổ thơ liên hoàn này là lời tự bạch của một con người từng bị nghi kỵ, lui về Côn Sơn nhưng vẫn tin chắc tài năng mình sẽ được dùng vào việc lớn. Một niềm tin kiên định, cô đơn, mang đậm màu sắc Nho giáo nhập thế: sống là để hữu ích cho dân, cho nước, dù có bị đời ruồng bỏ.
▪︎ 《VỊNH CÂY THÔNG》 ▪︎ Nguyễn Công Trứ (chữ Nôm, lục bát)
Ngồi buồn mà trách ông xanh,
Khi vui muốn khóc, buồn tênh lại cười.
Kiếp sau xin chớ làm người,
Làm cây thông đứng giữa trời mà reo.
Giữa trời vách đá cheo leo,
Ai mà chịu rét thời trèo với thông.
Đến thời Nguyễn, cây thông của Nguyễn Công Trứ lại mang một sắc thái hoàn toàn khác, không hẳn Thiền, cũng không phải Nho thuần tuý, mà là pha trộn giữa “tam giáo đồng nguyên”: quan niệm luân hồi của nhà Phật, nỗi hờn trách “ông xanh” mang màu sắc Đạo gia, cùng cốt cách kẻ sĩ xuất thân từ cửa Khổng sân Trình. Trải qua cuộc đời thăng trầm vinh nhục, khi làm đại tướng, tổng đốc, khi bị giáng làm lính thú, Nguyễn Công Trứ không còn tha thiết phận người đầy ràng buộc nữa.
Theo quan niệm thẩm mỹ cổ điển, vẫn khắc hoạ dáng vẻ cây thông hùng tráng uy nghi trên vách núi lưng trời như vươn lên khỏi cái tầm thường nhỏ nhoi, nên ông mới ước được làm cây thông đứng giữa trời mà reo, để đạt tới phẩm chất cao thượng của con người tự do tự tại. Và chỉ những ai có thể “chịu rét”, vượt qua gian khó mới xứng đáng đứng cùng thông. Đây là cây thông của cái tôi cá nhân đầy khí phách ngông nghênh, không phải để phụng sự hay buông xả vô cầu, mà là để “reo” lên giữa trời đất, khẳng định một bản ngã tự do, bất cần.
▪︎ Cây tùng trong thơ Việt chưa bao giờ là một biểu tượng đóng khung theo khuôn mẫu duy nhất, nó là tấm gương phản chiếu trung thực tâm cảnh, lý tưởng sống và cả nỗi niềm riêng của mỗi thi nhân trong từng thời khắc lịch sử cụ thể. Cùng tư tưởng văn hoá và tinh thần nghệ thuật “Tuế hàn tam hữu”, nhưng mỗi ngòi bút lại thổi vào đó một linh hồn riêng, đó chính là sức sống bất tận của một đề tài tưởng như đã quá quen thuộc trong văn học phương Đông.
